नाटक : अर्थात् असमाप्त अध्याय !

~कृष्ण शाह यात्री~

स्थान = महास्थान अर्थात् शून्य
समय = महासमय अर्थात् आगत

रङ्गमञ्चमा मधुरो प्रकाश छरिएको छ ।
रङ्ग/यज्ञ–अनुष्ठानका सामग्रीहरू छरिएका छन् ।
महाभारतकालीन रथ, पाङ्ग्रा, घोडा र सैनिकहरू देखिन्छन् ।
मञ्चमा देखिएका नारी तथा पुरुषहरूले भने आधुनिक वेषभुषा पहिरिएका हुन्छन् ।
विभिन्न मन्त्रोच्चारण भइरहेको हुन्छ ।
त्यसैबेला एकजना नारीको प्रवेश हुन्छ ।

नारी : (विचित्रको आवाज निकाल्दै) खबरदार ! यो यज्ञ–उत्सवको सम्पूर्ण कार्य तत्काल रोकियोस् । यस रङ्गमञ्चमा मन्त्रोच्चारण निधेष गरिएको छ ।

सबैजना छक्क पर्छन् । मुखामुख गर्छन् ।
मन्त्रोच्चारण रोकिन्छ । प्रश्नको बाक्लो घेरा देखा पर्छ ।

पुरुष १ : को हौ तिमी ?
पुरुष २ : किन यसरी यज्ञ विथोल्न खोज्छौ ?
पुरुष ३ : कसले पठाएको हो तिमीलाई ?
नारी : (कठोर) म द्रौपदी हुँ । तिमीहरुको अनुष्ठानको गर्भमा रहेकी द्रौपदी हुँ म !
पुरुष ३ : दौपदी !
पुरुष २ : दौपदी !
पुरुष १ : दौपदी !
पुरुष ४ : दौपदी !
पुरुष ५ : दौपदी !
पुरुष ६ : दौपदी !
पुरुष ७ : दौपदी !
द्रौपदी : हो म द्रौपदी हुँ ।

पुन: सबैजनाको मुहारमा अन्योल र आशङ्का देखा पर्छ ।

पुरुष १ : धृष्टद्युम्न आउनुअघि द्रौपदी कसरी जन्मन सक्छे ? द्रौपदी तिम्रो प्रवेशको समय भएको छैन । तिम्रो लागि यो शून्य समय हो । तिमी अहिले गर्भभित्रै फर्क । उचित समय भएपछि बाहिर निस्कनू ।

द्रौपदी : (आक्रोशित बन्दै) किन ? म किन फेरि गर्भमा फर्कने ? अनि म फेरि किन कसैको आदेश वा चाहनामा फेरि रङ्गमञ्चमा प्रवेश गर्ने । म आफूखुशी आएको हुँ र आफू खुशी जानेछु । मलाई कुनै आदेश दिने धृष्टता नगरियोस् । नत्र यसको परिणाम राम्रो हुने छैन ।
पुरुष १ : आखिर तिमी के चाहन्छौ ?
पुरुष ४ : तिमीले भन्न खोजेको कुरा के हो ?
पुरुष ७ : हामी रङ्ग–महोत्सवको तयारीमा छौँ । हामीसँग समय एकदमै थोरै छ । अबको शून्य स्थान र समयमा पूर्वाभ्यासको तयारीमा जुट्नु छ हामी । छिटो भन के चाहन्छौ तिमी ?
द्रौपदी : म ? म कसैसँग भेट्न आएकी हुँ ।
पुरुष ७ : कसलाई ?
पुरुष ६ : कुन्तीलाई…
सबै पुरुष : कुन्ती ?
पुरुष १ : अर्थात् तिम्रो सासू ?
पुरुष २ : अर्थात् पाण्डवकी आमा ?
पुरुष ३ : अर्थात् यस नाटककी निर्देशक ?
पुरुष ४ : यतिबेला त उहाँ हुनुहुन्न ।
द्रौपदी : (दृढ स्वरमा) तर मैले अहिे नै कुन्तीलाई केही प्रश्न गर्नु छ । कहाँ छिन कुन्ती ? तुरुन्त बोलाउनोस् ।

द्रौपदीको कुराले अन्योलता बढाउँछ । पुरुषहरू द्रौपदीलाई शङ्कालु दृष्टिले हेर्छन् ।
उनीहरू केही नबुझिने सङ्केतमा कुराकानी गर्छन् ।

पुरुष १ : (द्रौपदीको नजिक जाँदै) के हामी कारण जान्न सक्छौ ? तिमी किन आफ्नो जन्म हुनुअघि नै कुन्तीलाई भेट्न चाहन्छौ ?
द्रौपदी : (घमण्ड गर्दै) यो मेरो नित्तान्त व्यक्तिगत कुरा हो । अर्थात् म यो कुरा यस नाटककी निर्देशक कुन्तीसँग मात्र भन्नेछु । खै कहाँ छिन् कुन्ती ?
पुरुष २ : हामीले अघि नै भन्यौ नि ! कुन्तीको प्रवेशको समय भएको छैन भनेर ।
द्रौपदी : त्यसो भए जाऊ । बोलाएर ल्याऊ कुन्तीलाई । म कुन्तीलाई सोध्न चाहन्छु । उनले किन मलाई आफ्नो पाँचजना छोराहरूलाई बराबरी भाग लगाइन् ? म त अर्जुनलाई मन पराएकी हुँ ।लक्ष्यवेध पश्चात अर्जुनले मलाई स्वयम्वरबाट ल्याएका हुन् । म किन अरू दाजुभाइको साझा पत्नी बनूँ ? किन कुन्तीको आदेशलाई मैले मान्ने ? मैले कुन्तीलाई भेटेर यो कुरा सोध्ने निश्चय गरिसकेँ ।

त्यसैबेला कृष्णको प्रवेश हुन्छ ।
कृष्णको अनुहारमा तेज आभा देखिन्छ ।

कृष्ण : द्रौपदी ! तिमी यहाँ के गरिरहेकी छौ ? तिमीलाई मैले कहाँ–कहाँ खोजिनँ । तिमी यहाँ के गरिरहेकी छौ । तिम्रो आगमनको समय त होइन नि यो ।
द्रौपदी : म महाप्रश्नहरूको उत्तर खोजीरहेको छु कृष्ण !
कृष्ण : उत्तर कस्तो ?
द्रौपदी : (मायालु स्वरमा) के तिमीलाई थाहा छैन ?
कृष्ण : कस्तो कुरा गरेकी ? मलाई कसरी थाहा हुन सक्छ ? तिमीले सोध्दै नसोधेको कुरा म कसरी थाहा पाउन सक्छु र ?
द्रौपदी : ए ! हो त नि । मैले नभनी तिमीले थाहा नपाउन पनि सक्छौ । तिमी त साइबर युगका कृष्ण पो हौ नि । है ? अनि म आधुनिक द्रौपती हुँ । कृष्ण ! तिमीसित पनि मैले केही प्रश्न सोध्नु छ ।
कृष्ण : हुन्छ । सोध ।
द्रौपदी : के तिमी मलाई मन पराउँछौ ।
कृष्ण : (अप्ठ्यारो मान्दै) कस्तो नचाहिँदो ठट्टा गरेकी द्रौपदी !
द्रौपदी : म तिमीसँग ठट्टा गरिरहेकी छैन कृष्ण ! भन के तिमीले मलाई आफ्नी प्रेमिका जस्तै ठानेनौ कहिल्यै ? के तिमीले मसँग चाहिने भन्दा बढी नजिकिने कोसिस गरेनौ ? (कृष्णको शब्द हराउँछ) भन कृष्ण ! किन अप्ठ्यारो मान्छौ ? यो महाभारतकालीन समय होइन । यो एक्काइसौँ शताब्दी हो । भन यहाँ कुनै कुरुक्षेत्रको नाटक भइरहेको छैन । यहाँ आधुनिक नाटक मञ्चन हुन लागिरहेको छ । अझ तिमी उत्तरआधुनिक पनि भन्न सक्छौ । हामी यतिबेला हामी हौँ । मात्र पात्र होइनौँ । यस रङ्गमञ्चमा आज म तिम्रो मुखबाट सुन्न चाहन्छु । के मैले तिमीलाई मन पराए जत्तिक्कै तिमी पनि मलाई मन पराउँदैनथ्यौ ?

नारी र पुरुष पात्रहरू बीच खासखुस कुराकानी गरेको आवाज सुनिन्छ ।
उनीहरू क्रमश: रङ्गमञ्चबाट बाहिरिन्छन् ।
अब मञ्चमा कृष्ण र द्रौपदी मात्र हुन्छन् ।

कृष्ण : द्रौपदी ! आज के भइरहेको छ यहाँ ? मैले केही पनि बुझ्न सकिरहेको छैन । मलाई त यस कुन्तीले नाटकको पूर्वाभ्यास गर्न बोलाएकी थिइन् । त्यसैले म आएको हुँ । म कृष्ण हुँ । यस नाटकको नायक ! अनि तिमी द्रौपदी अर्थात् पाञ्चाली अर्थात् यस नाटककी नायिका ।
द्रौपदी : गलत ! म पाञ्चाली होइन । म मात्र द्रौपदी हुँ । म पाञ्चाली बन्न पनि चाहन्नँ ! म यो युगमा त्यो ट्रडिशनल र स्टेरियो टाइप नायिका हुन चाहन्नँ । म यो नाटकमा तिमीसँग खुलेर प्रेम गर्न सक्ने द्रौपदी बन्न चाहन्छु । मलाई कुनै दुःशासनको रगतले नुहाउनु छैन । मलाई कसैलाई शकुनीको बधको प्रतिज्ञा गराउनु छैन । म शान्त वातावरणमा नाटक भएको हेर्न चाहन्छु । म निस्फिक्री प्रेमका नदीहरू बगाउन चाहन्छु । भन कृष्ण ! के साच्चै तिमी मलाई मन पराउँदैनथ्यौ ?
कृष्ण : द्रौपदी ! मलाई तिम्रो प्रश्नको उत्तर दिने अनुमति कसैले पनि दिँदैन । र म यी महाप्रश्नको उत्तर पनि दिन सक्तिनँ ।
द्रौपदी : किन डर लाग्यो ?
कृष्ण : डर ? कसको ?
द्रौपदी : तिम्री प्रेमिका राधाको ।
पुरुष १ : राधा ? यो फेरि राधाको कुरा कहाँबाट आयो ?
द्रौपदी : कृष्ण मलाई सबै कुरा थाहा छ । तिमी मलाई मन पराउँछौ भन्ने कुरा तिमीले मबाट लुकाएर लुक्दैन ।
कृष्ण : के प्रमाण छ तिमीसित ?
द्रौपदी : प्रमाण ? प्रमाण सुन्न चाहन्छौ ? राज्यारोहणको केही वर्षपछि युधिष्ठिरले अश्वमेघ–यज्ञ गरेका थिए । त्यसमा अश्वरक्षा र युद्धको अभिभारा अर्जुनलाई दिइएको थियो । त्यसपछि अर्जुनलाई मैले धेरै दिनसम्म देख्न पाइनँ । मैले त्यो प्रश्न गर्दा तिमीले के भनेका थियौ थाहा छ ?
कृष्ण : के भनेँ र मैले ?
द्रौपदी : बुझ नपचाऊ कृष्ण ! तिमीले त्यो बेला अर्जुनको लागि विशेष चिन्तित हुन आवश्यक छैन द्रौपदी । उसको पिडौला लामो छ भनेका थियौ । अर्जुन र तिम्रो पिडौला बराबर थियो । तिमी तुलना गर्न चाहन्थ्यौ । र मलाई आकर्षित गर्न पनि । अनि अर्को कुरा
कृष्ण : यो गलत आरोप हो द्रौपदी ! बरु, तिमी पाँच पतिहरूमध्ये सबैभन्दा बढी अर्जुनप्रति आशक्त थियौ ।
द्रौपदी : त्यसो भए महाभारतमा द्रौपदीको दोस्रो नाम कृष्णा किन राखियो ? भागवतमा पनि व्यासले तिम्री प्रमिका राधालाई धेरै ठाउँमा श्यामा भनेका छन्, जब कि राधा गोरी थिइन् । भन कृष्ण त्यो श्यामा भनेकी म नै हुँ कि होइन ?
कृष्ण : ओहो ! म कसरी सम्झाऊँ तिमीलाई । तिम्रा यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने हो भने अर्को महाभारत जन्मनेछ । भो छाडिदिऊँ यी कुराहरू । मलाई यति मात्र थाहा छ यो नाटकमा तिमी नायिका हौ । अनि म नायक हुँ । हामीले आ–आफ्नो भूमिका कुशलतापूर्वक निर्वाह गर्नु पर्नेछ । हामीले दर्शकहरूका निम्ति पनि इमान्दारी पूर्वक राम्रो अभिनय गर्नु पर्नेछ ।
द्रौपदी : तर मैले अब दर्शकहरूले खोजेजस्तो अभिनय गर्नु छैन । मैले कस्तो अभिनय गर्नु पर्छ भन्ने कुरा म आफै निधो गर्नेछु ।
कृष्ण : यो त रङ्गधर्मको नियम र सिद्धान्त विरुद्धको कुरा भयो ।
द्रौपदी : मलाई कुनै पनि आडम्बरी रङ्ग–सिद्धान्तको मतलव छैन ।
कृष्ण : यो त नाटक निर्देशकप्रति पनि विश्वासघातको कुरा भएन र ?
द्रौपदी : (चिच्याउँदै) भयो नसम्झाऊ त्यो नाटक निर्देशकको । मैले अब विद्रूप हाँसो हाँस्नु छैन ।
कृष्ण : अनि दर्शक ! के भन्छौ नि नाटक हेर्न आएका दर्शकलाई ?
द्रौपदी : उनीहरूले कुरुक्षेत्रको नाटक पनि मौन रूपमा हेरेका थिए । यो नाटक पनि त्यसैगरी हेर्नेछन् । पहिला उनीहरूका लागि नाटक ग-यौँ हामीले । अब हाम्रा लागि नाटक गर्छौँ । म रोऊँ कि हासौँ कि लजाऊँ यो मेरो आफ्नो स्वेच्छाको कुरा हो । मैले कसैका निम्ति रोइदिनै पर्छ भन्ने छैन । म कसैका निम्ति हाँसिदिनै पर्छ भन्ने पनि छैन । अनि म कसैका क्षणिक आनन्दका निम्ति लजाइदिनै पर्छ भन्ने पनि छैन ।
कृष्ण : (दिक्दार मान्दै) ओहो द्रौपदी ! तिकी कस्तो–कस्तो कुरा गर्न लाग्यौ । म अब तिमीसित कुरा गर्न सक्तिनँ । गएँ म ।
द्रौपदी : हुन्छ जान सक्छौ । तर तिमीले नभने पनि सारा लोकलाई अब थाहा हुनेछ । तिम्रो र मेरो सम्बन्धको नयाँ अर्थ धेरैले थाहा पाउनेछन् कृष्ण ! तिम्री राधाले पनि ।

कृष्ण द्रौपदीको कुरा नसुनेझैँ गरी हतार–हतार मञ्चबाट बाहिरिन खोज्छ ।
द्रौपदीले कृष्णको हात समात्छिन् ।
कृष्ण रोकिन्छन् ।

द्रौपदी : (सम्झाउने प्रयास गर्दै) कृष्ण ! के तिमी साँच्चै जान लागेका हौ ? मलाई छाडेर ? (कृष्ण द्रौपदीदेखि टाढिन खोज्छ) मेरो कुरा त सुन । कृष्ण मेरा अनुत्तरित प्रश्नहरुको जिम्मा लिएर त जाऊ । (कृष्णको प्रस्थान हुन्छ । द्रौपदी ठूलो स्वरमा बोलाउँदै) कृष्ण ! मेरो कुरा त सुन …

द्रौपदी पनि कृष्णसँगै मञ्चबाट बाहिरिन्छिन् ।
मञ्चमा फेरि मन्त्रोच्चारण हुन्छ ।
विभिन्न मुखुण्डा लगाएका नर–नारीका आकृतिहरूको प्रवेश हुन्छ ।
मन्त्रोच्चारण तिब्र हुँदै जान्छ । उनीहरू नृत्यरत मुद्रामा छरिन्छन् ।
मञ्चमा रातो प्रकाश छरिन्छ । धूँवा मडारिन थाल्छ ।
त्यसैबेला एकजना पात्र अत्तालिँदै मञ्चमा देखा पर्छ । उसले दुर्योधनले लगाउने वस्त्र पहिरेको छ । उसको अनुहारको रङ फुङ्ग उडेको छ ।

दुर्योधन : घोर अनर्थ भयो । कुन्तीले आत्महत्या गरिन् ।
पुरुष १ : कुन्तीको आत्महत्या ?
पुरुष २ : कुन्तीको आत्महत्या ?
पुरुष ३ : कुन्तीको आत्महत्या ?
पुरुष ४ : कुन्तीको आत्महत्या ?
नारी १ : कुन्तीको आत्महत्या ?
नारी २ : कुन्तीको आत्महत्या ?
नारी ३ : कुन्तीको आत्महत्या ?
नारी ४ : कुन्तीको आत्महत्या ?
सबै पुरुष : यो सबै कसरी भयो ?
दुर्योधन : द्रौपदीले कठोर शब्दमा कुन्तीलाई विभिन्न लाञ्छना लगाइरहेकी थिइन् । उनी अब हुने नाटकमा बहुपति प्रथाको विरुद्धमा थिइन् । द्रौपदी आफ्नो कुरा नमानेमा नायिकाको भूमिका नखेल्ने धम्की दिइरहेकी थिइन् । भनाभन् भइरहेको थियो । एक्काइसौँ शताब्दीका महाभारतकालीन द्रौपदीको आवश्यकता नभएकोले यो नाटक असफल हुने दाबी गरिरहेकी थिइन् । यो कुराले सुनेर अचानक कुन्तीलाई ठूलो चोट पुग्यो र उहाँले प्रेक्षालयको कौसीबाट हाम फालेर आत्महत्या गरिन् । मैले यो सूचना सबैतिर पु-याउनु पर्छ ।

यति भन्दै दुर्योधन हतास मनस्थितिमा बाहिरिन्छन् ।
नारी र पुरुषहरू ऊ गएतिर केही समय हेरिरहन्छन् ।

पुरुष १ : ओहो ! यो घोर अनर्थ भयो ।
पुरुष २ : हो यो ठिक भएन । अब यो नाटकको अन्त्य कसरी होला ?
पुरुष ३ : मलाई त अघि कृष्ण र द्रौपदीको कुरा सुनेदेखि नै कुनै अशुभ घटना घट्ला भन्ने लागिरहेको थियो ।
पुरुष ४ : के साँच्चै द्रौपदी बहुलाएकी नै हो त ?
नारी १ : नचाहिँदो कुरा नगर न । द्रौपदी बहुलाएकी हैन । उनले आफ्नो अस्तित्वको लडाइ लड्न चाहेकी हुन् ।
पुरुष १ : अब के हुन्छ ?
पुरुष २ : अब अर्को महाभारत अर्को अध्याय सुरु हुनेछ ।
पुरुष ३ : अब अर्को महाभारत अर्को अध्याय लेखिनेछ ।
पुरुष ४ : दृश्यहरू थपिनेछन् ।
नारी १ : स्तानिसलाव्स्कीहरूले नयाँ तरिकाले सोच्नू पर्नेछ ।
नारी २ : मेयरहोल्डले चिसो कारागारबाट नाटक उम्लिरहेको देख्नेछन् ।
नारी ३ : ग्रोतोस्कीहरूले नयाँ विषय पाउनेछन् ।
नारी ४ : भरत मुनिहरू नयाँ रसहरूमा बग्नेछन् ।
पुरुष ५ : व्यासहरू चकित पर्नेछन् !
नारी ५ : अब द्रौपदीको अस्तित्वमाथि नयाँ व्याख्या हुनेछ ।
पुरुष ६ : अब कृष्णको आवरणमाथि नयाँ विश्लेषण हुनेछ ।
नारी ६ : अब कुन्तीको मस्तिष्कको पोष्टमार्टम हुनेछ ।
पुरुष ७ : अर्थात् भनौँ महाभारतका केही अध्यायहरूको पोष्टमार्टम हुनेछ ।
नारी ८ : जाऊँ हिडौँ कुन्तीको लास हेर्न ।
नारी १ : जाऊँ हिडाँ द्रौपदीको खोजी गर्न ।
सबैजना : हो । हो । जाऊँ जाऊँ । यहाँ यस अभिशप्त रङ्गमञ्चमा धेरै समय नबसौँ । यहाँ जे पनि हुन सक्छ । :

सबैजना मञ्चबाट बाहिरिन्छन् ।
मञ्च खाली हुन्छ ।
शङ्खध्वनि सहित अनौठो धूनहरू बज्न थाल्छ ।
रङ्गमञ्चको सबै आलोक हराउँछ ।
समाप्त ।

(स्रोत: Nepali kala sahitya)

About Sahitya - sangrahalaya

We will try to publish as much literary work of different authors collected from different sources. All of these work is not used for our profit . All the creative work belongs to their respective authors and publication. If requested by the user we will promptly remove the article from the website.

This entry was posted in नाटक and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *